Türkiye’de emeklilik sistemi, 1999 ve 2008 yıllarında yapılan reformlarla önemli ölçüde değişti. 2023 yılında yürürlüğe giren EYT düzenlemesiyle 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigorta girişi bulunanlara yaş şartı olmadan emeklilik imkânı tanındı. Bu tarihten sonra sigortalı olanlar için ise yaş ve prim günü koşulları uygulanmaya devam ediyor. Emeklilik şartları, işe giriş tarihine ve cinsiyete göre farklılık gösteriyor. Öte yandan vatandaşlar, SGK emekliliğinin yanı sıra bireysel emeklilik sistemi gibi ek tasarruf yöntemleriyle gelecekte ikinci bir gelir elde etme imkânına da sahip olabiliyor.
İkinci emeklilik nedir?
İkinci emeklilik, SGK'dan alınacak emekli aylığından bağımsız olarak tamamlayıcı bir emeklilik birikimi oluşturulmasına dayanıyor. Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) ve Otomatik Katılım Sistemi (OKS) bu kapsamda öne çıkıyor. Önümüzdeki dönemde uygulanması beklenen Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi'nin (TES) de benzer şekilde emeklilik döneminde SGK aylığına ek bir gelir oluşturması hedefleniyor. Bu sistemlerde yapılan düzenli ödemeler kişinin adına birikiyor, devlet katkısı ile destekleniyor ve birikimler seçilen fonlarda değerlendiriliyor. Böylece SGK'dan emekli olan bir kişi, tamamlayıcı sistemdeki birikimi sayesinde emeklilik döneminde ikinci bir gelir elde edebiliyor.
SGK'dan emekli olan ikinci emeklilik sistemine girebilir mi?
İkinci emeklilik sisteminin yalnızca aktif çalışanlara yönelik olması gerekmiyor. Emekli olan kişiler de sisteme dahil olarak yeni birikim oluşturabiliyor. Çalışmayan kişiler açısından da sistemin dışında kalma zorunluluğu bulunmuyor. Kişiler kendi bütçelerine göre belirledikleri ödemeleri yaparak uzun vadeli birikim oluşturabiliyor. Bu nedenle SGK'dan emekli olmuş olmak, tamamlayıcı emeklilik sistemlerinden yararlanmanın önünde tek başına bir engel oluşturmuyor.
Emekli olduktan sonra çalışanlar da yararlanabilir
Emeklilik sonrasında çalışma hayatına devam eden kişiler açısından da ikinci emeklilik seçeneği gündeme geliyor. Emekli olduktan sonra SGK kapsamında ödenen primlerin niteliği nedeniyle ikinci kez klasik SGK emekliliği elde edilmesi mümkün olmazken, BES gibi tamamlayıcı sistemlerde ayrı birikim oluşturulabiliyor. Bu kişiler düzenli ödeme yaparak ikinci bir emeklilik geliri için birikim yapabiliyor.
Emeklilik şartları sigortalılık türüne göre değişiyor
SGK kapsamında emeklilik koşulları kişinin hangi kurum üzerinden sigortalı olduğuna, işe giriş tarihine, yaşına ve prim günlerine göre farklılaşıyor.
2000 yılında işe başlayan bir kişi için örnek şartlar şu şekilde:
Sistem İşe giriş Kadın Erkek
SSK 2000 7 bin gün, 58 yaş 7 bin gün, 60 yaş
Bağ-Kur 2000 9 bin gün, 58 yaş 9 bin gün, 60 yaş
Emekli Sandığı 2000 20 yıl, 58 yaş 25 yıl, 60 yaş
BES 2000 10 yıl, 56 yaş 10 yıl, 56 yaş
Özellikle BES tarafında emeklilik için gereken sürenin SGK'ya kıyasla daha kısa olması dikkat çekiyor.
İkinci emeklilik için primi kişi belirliyor
Tamamlayıcı emeklilik sistemlerinde ödenecek katkı payının miktarı kişinin tercihine göre belirlenebiliyor. Katılımcı kendi bütçesine uygun bir tutar seçerek düzenli ödeme yapabiliyor ve imkanları arttıkça katkı miktarını yükseltebiliyor.
Devlet de belirli oranlarda katkı sağlayarak birikimin büyümesine destek oluyor.
Örneğin aylık 1.000 lira ödeme yapan bir katılımcının hesabına, verilen yüzde 20'lik devlet katkısı üzerinden 200 lira daha eklenmesi söz konusu oluyor.
Ödenen katkı payları ve devlet katkısı zaman içinde fonlarda değerlendirildiği için emeklilik dönemindeki toplam birikim yalnızca yatırılan ana paradan oluşmuyor.
Otomatik Katılım Sistemi'nde yüzde 3 kesinti
Çalışanların ikinci emeklilik için kullanabildiği seçeneklerden biri de Otomatik Katılım Sistemi.
Bu uygulamada çalışanların ücretlerinden her ay en az yüzde 3 oranında kesinti yapılarak bireysel emeklilik hesabında birikim oluşturuluyor. Ancak mevcut uygulamada çalışanların sistemden ayrılma imkanı da bulunuyor.
Dolayısıyla OKS kapsamında yapılan kesintiler uzun vadeli bir emeklilik birikimine dönüşebiliyor.
Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi'nde üçlü katkı modeli
Gelecekte uygulanması planlanan Tamamlayıcı Emeklilik Sistemi'nin ise mevcut otomatik katılım modeline benzer bir yapı üzerinden ilerlemesi bekleniyor.
Bu sistemde çalışanın yaptığı katkının yanında devlet ve işveren katkısının da devreye girmesi hedefleniyor. Böylece emeklilik döneminde kullanılacak birikimin üç farklı kaynaktan desteklenmesi planlanıyor.
Sistemde belirli bir süre kalma zorunluluğunun bulunması da bekleniyor.
Emeklilikte birikim toplu veya maaş olarak alınabilir
Tamamlayıcı emeklilik sistemlerinde emeklilik aşamasına gelen katılımcının birikimini nasıl kullanacağı konusunda farklı seçenekler bulunuyor. Biriken tutar ve hak kazanılan devlet katkısı toplu olarak alınabileceği gibi, belirli bir dönem boyunca düzenli ödeme şeklinde değerlendirilmesi de mümkün olabiliyor. Bu tercih, emeklilik döneminde SGK'dan alınan aylığın yanında ek bir gelir oluşturulması açısından önem taşıyor.
İkinci emeklilikte yaş şartı bulunuyor mu?
Bireysel emeklilik sistemine giriş için belirli bir yaş sınırının bulunmaması, sistemi uzun vadeli birikim açısından farklı bir noktaya taşıyor. 18 yaşından küçükler de velileri aracılığıyla sistem içerisinde birikim yapabiliyor. Böylece emeklilik dönemine çok daha uzun süre bulunurken başlayan birikimler, zaman içinde daha yüksek bir fon büyüklüğüne ulaşma potansiyeli taşıyor. Sonuç olarak ikinci emeklilik modeli, SGK'dan alınacak emekli aylığının yerine geçen bir sistem değil, emeklilik döneminde SGK gelirine ek bir kaynak oluşturmayı amaçlayan tamamlayıcı bir yapı olarak öne çıkıyor. Çalışanlar, emekliler ve çalışmayanlar kendi durumlarına uygun seçenekler üzerinden uzun vadeli birikim oluşturabiliyor.
